Byens Fornyelse

Innlegg av Steinhandler Torgeir T. Garmo fra Lom.

Fra seminaret "Innspill til en handlingsplan" 2.juni 1999 i Filmens Hus, Oslo i regi av Kulturdepartementet

Godtfolk !

Eg vil fyrst få takke for at eg fekk koma inn her og bruke nokre minutt av ei dyrebar konferansetid. Men kanskje er ikkje eg den rette til å definere ”kvalitet og nyskaping,” derfor kjenner eg meg litegranne som Fantomet som har forlatt ”de dype skoger” og rota seg inn i eit glassmagasin med altfor trongt mellom hyllene.

Vegen framover går som kjent gjennom fortida, og den nære fortida er sterkt prega av ein flora av ulike ”prosjekt” dryssa med raus hand utover Provinsen av gavmilde departement i ”Kongens By.” Takka vera ein nyrik stat har mykje endra seg, og bygdebyen har fått portugisisk kantstein langs fortaua og saltak på kamuflerte murklossar frå 60-talet. Men husa ser framleis ut som om dei er vunne på bingo og strødde tilfeldig ut over landskapet frå fly, og flyttestraumen går stri som før bort frå ”gamle Norig nørdst i grendom.”

Vi gamlingane som enda klorar oss fast på svellkulene opp mot den evige is kjenner ungdomstrekket mot lokkande løner og urbant kafeliv. Straumen den andre vegen let vente på seg. I beste fall fyller nyrike børsjappar skogbandet i fjellbygda med skiheisar og brikjande hytter som fullstendig overdøyver det som måtte finnast att her av natur, og tafatte ordførarar ser røkkifiseringa som arbeidsplassar og Utvikling med stor U. Neste steg er firmakjøp av freda gardar i ferielandet, ofte fylgd av ”vilkårslause” gåver til alle slags typer bygdautvikling. Det fortel mykje om dagens samfunn at det har vore bode over 100 millionar kroner for husa på storgardar i Gudbrandsdalen. Jorda er ikkje verd noko anna enn som kulisser bak.

Personleg har eg forlengst slutta å tru på julenissen, og greier ikkje å sjå utviklinga i ei utfor –løype i Kvitfjell som redninga for eit norsk bygdesamfunn. Men eg forstår også ordføraren som berre må hoppe på lasset for ikkje å resikere at kollegaen i granebygda tek gevinsten med å tilby hotelltomt på frakkaste utsiktspunktet i heile dalen.

På nytt er Bygde-Noreg hjelpelaust i storkapitalens vald, og Bygningslova må vike for Jungelens lov der den sterkaste/rikaste alltid har rett.

Ved sia av trygdesystemet er turismen einaste vekstnæringa i Utkant-Noreg og såleis driv-krafta i den utviklinga som har skapt Hovden og Beitostølen. Eg ber ingen tvil om kvaliteten på tømmermannsarbeid og husdesign på desse to stadane, likevel frys eg på ryggen når eg kjem dit og opplever dei som norske glansbilete i amerikansk innpakningspapir.

Er dette ”the Norwegian Dream ?”

For dette landet skal det lagast ein handlingsplan for arkitektur og design.

Med betydeleg skepsis eg sette meg ned for å kikke på det nye ”prosjektet”.

Lat meg bruke nokre punkt frå Samferdslesdepartementets ”Grøn veg” til å forklare korfor:

Vegvesenet er vanlegvis best når dei held seg i rundkøyringa og arkitektane når dei teiknar nye hus utan grannar. Langs den grøne turistvegen slo dei seg ihop med ei uspesifisert gruppe konsulentar og baud bygdesamfunnet inn til samarbeid.

Som dei godfjotta fjøsnissane vi er, trudde vi dette var fordi dei ville nytte dei rike gåvene frå Stortinget til å fokusere nettopp på den natur og det kulturlandskap Sognefjellsvegen gjekk gjennom. Derfor la vi mykje arbeid ned i å koma med innspel og idear om kva vi meinte var viktig og korleis vi kunne vise det fram.

Og takk for det !

Ikkje ein plass i Bøverdalen fann Oppland Vegvesen verdig ei avkøyring før dei kom til vareinntaket bak Koopen der ! Istaden brukte dei bortimot 2 millionar kroner på å fylle djupaste snøholet på Mefjellet med stein frå Vinstra (140 km), og som toppen på det heile dragsa dei ei firkanta steinblokk med eit firkanta hol i opp frå Larvik og stilte henne ved sia av.

Klart det er kunst, og sikkert jælma fint !

Men såg ikkje Vegvesenet dei seks steinhellene som låg velta på gras-sletta innafor vegen ? Som var minne om seks bøverdølar som fraus ihjel her i eit snækjande uver i mars 1813 ? Såg dei ikkje varderekkjene over snaufjellet eller Trollkyrkja i Gadden ?

Det var dette vi ville vise fram som minne om bygdefolkets ferd og liv gjennom tusen år.

I staden for å la ein handverkar i bygda få oppdraget med å produsere bord og benker dragsa Vegvesenet fram nye framandelement som minner mest om min barndoms bokstavkjeks i stålbetong. Og rustholken framfor Lomskyrkja som skal informere om vegen er bykulturens endelege triumf over Loms eigen måte å uttrykkje seg på.

Samferdselsdepartementets ”Grøn veg,” har vorte reinspikka kulturimperealisme, og Byggeskikkprisen tener berre til å spikre fast at kultureliten ser på vår kultur som mindreverdig.

Derfor er skepsisen stor til enda ein ny handlingsplan.

Stiftelsen Byens Fornyelse
Editor: Audun Engh, St.Olavs gate 9 N-0165 Oslo, Norway Tlf: +47 22363710 Fax: +47 22363720
E-post: audun.engh@byen.org webmaster: www.okkenhaug.com